HISTORIA ELBLĄGA
Historia Elbląga przypomina w swojej wymowie historię Polski - to historia burzliwa, pełna wzlotów i upadków. Początki Elbląga kojarzyć należy z Zakonem Krzyżackim, w którego władaniu miasto pozostawało przez kilka wieków. Już w 1246 roku Elbląg uzyskał prawa miejskie. Następnie miasto rozwijało się najpierw jako ważny członek Hanzy, a później posiadając duży port morski - już pod rządami Królestwa Polskiego - stanowiło silną przeciwwagę dla Gdańska. W czasach, gdy Polska nazywana była spichlerzem Europy to właśnie przez Elbląg i Gdańsk płynęło zboże, które trafiało na europejskie rynki. Pod pruskim zaborem miasto początkowo podupadło, aby już wkrótce "rozwinąć skrzydła" jako prężny i bardzo ważny w Europie przełomu XIX i XX w. ośrodek przemysłu maszynowego i metalowego. W 1945 r. Elbląg znowu powrócił do Polski. Zniszczenia pochłonęły około 65 % całej miejskiej zabudowy. Z jednej z najpiękniejszych w Europie Starówek zachowało się zaledwie kilka kamienic. Miastu udało się jednak po raz kolejny wyjść obronną ręką z zniszczeń wojennych. Dziś Elbląg liczy około 140 tys. mieszkańców i ze względu na swoje położenie stanowi ważny ośrodek turystyczny, a także - chociażby ze względu na bliskość granicy polsko-rosyjskiej i odbudowywany odcinek autostrady Elbląg-Kaliningrad - handlowy.
Tereny te zamieszkiwały w przeszłości plemiona pruskie Pomezanów, Pogezanów, Warmów, Jaćwingów i Sambów. Nawiedzane były przez Wikingów ze Skandynawii. Pod koniec IX wieku anglosaski podróżnik Wulfstan, który z polecenia króla angielskiego Alfreda Wielkiego odbył podróż morską na te ziemie, wspomina o osadzie Truso. Badania archeologiczne z 1982 roku lokalizują tą osadę w miejscu obecnego Janowa Pomorskiego nad jeziorem Drużno. Odkrywcą okazał się archeolog dr Marek Jagodziński.
To właśnie Truso zostało prawdopodobnie wybrane przez biskupa Pragi Wojciecha (ok. 955-977) na miejsce misji. Został on stracony w 997 r. kilkanaście kilometrów od tej osady, a jego głowę obcięto i osadzono na drzewcu. Miało to stanowić przestrogę dla tych wszystkich, którzy mieli ośmielić się lekceważyć pruskie prawa. Relikwie świętego Wojciecha prawdopodobnie przewieziono szlakiem komunikacyjnym, który wiódł z Truso w kierunku Susza, Jabłonowa i Wąbrzeźna, aż do Wielkopolski. Złożono je początkowo w Trzemiesznie, a następnie przeniesiono do Gniezna. Dziś św. Wojciech jest - obok św Stanisława - patronem Polski.
Domniemanym miejscem męczeńskiej smierci św. Wojciecha w świetle obecnych badań jest miejscowość Święty Gaj, leżąca około 28 km na południe od Elblaga. Pamietać jdnak należy, że przez wiele lat panowały różne koncepcje, a historycy spierali się w sprawie miejsca śmierci tego wielkiego ewangelizatora.
Pierwsze wzmianki historyczne o Elblągu pochodzą z I połowi XIII wieku i odnotowane zostały po podboju przez Krzyżaków w 1233 roku pobliskiego Kwidzyna. Krzyżacy z Malborka w 1237 roku zorganizowali wyprawę Wisłą do ujścia w celu założenia warowni i portu. Twierdzę zlokalizowano na wysepce u ujścia rzeki do Zalewu Wiślanego. Elbląg postał na prawym brzegu rzeki. W 1238 roku zakon dominikański otrzymał teren pod budowę klasztoru. W latach 1240-42 Krzyżacy wznosili zamek murowany w południowej części miasta.
Przywilej lokacyjny na prawie lubeckim Elbląg uzyskał w 1246 roku. Miasto w tymczasie zajmowało teren 300 na 500 metrów i - oprócz nabrzeża portowego i wąskiego rynku - składało się z 5 poprzecznych do portu ulic. Głównym zajęciem mieszkańców był handel i produkcja z bursztynu i kości. Jednak trzba pamiętać, iż okres ten charakteryzował się intensywnymi walkami przybyłych Krzyżaków z rdzenną ludnością. Dlatego ukończenie budowy murowanego zamku oraz ulokowanie krajowego mistrza Zakonu datowane jest dopiero na 1251 rok.
Po wielkich pożarach, które dotknęły Elbląg w latach 1315-1340 i 1370-1395, miasto intensywnie odbubudowywano. Powstało miasto o zupełnie innej zabudowie - w większości murowanej. W 1288 roku rozpoczęto budowę murów obronnych zakończonych w XIV wieku. W 1364 roku wybudowano dźwig portowy. W latach 1295-1310 na przeciwległej wyspie - zwanej Wyspą Spichrzów zbudowano osiem spichrzów. W dzielnicy Łasztownia - na północ od miasta - budowano statki.
Jednocześnie przybyła do Krakowa delegacja Związku Pruskiego uzyskała zgodę króla polskiego Kazimierz IV Jagiellończyka na zbrojną pomoc ze strony Polski. 22 lutego 1454 roku król wypowiedział wojnę Zakonowi. 6 marca 1454 roku ogłosił inkorporację Prus do korony. Jeszcze przed tym faktem szlachta polska opanowała większość miast polskich (w tym Elbląg). W rękach Krzyżaków pozostały tylko: Malbork, Sztum i Chojnice.
Od 1466 do 1772 roku Elbląg pozostawał pod panowaniem królów polskich. W 1478 roku Stare Miasto i Nowe Miasto połączyły się. W XVI wieku powstała nowoczesna jak na tamte czasy stocznia. W 1577 roku król Stefan Batory - za poparcie udzielone w wojnie przeciwko Gdańskowi - nadał dla Elbląga znaczące przywileje. Powstała Angielska Kompania Wschodnia (Eastland Company). Okres XVI i XVII wieku - to okres bujnego rozkwitu miasta i dużego zainteresowania Anglików rynkami wschodnimi. W 1570 roku podjęto próbę budowy pierwszego w pełni wojennego okrętu o nazwie "Smok". Śmierć króla spowodowała zaniechanie budowy. W tym czasie wybudowano wiele pięknych kamienic w rejonie ulic Starego Rynku, Mostowej, Linki. W 1651 roku powstał dom "Pod Wielbłądami". Aktywność Eastland Company spowodowała znaczne ożywienie w porcie. Rocznie wpływało kilkadziesiąt statków różnych bander. Rozpoczęto nawet wytwarzanie wspaniałej biżuterii i zegarów. Wraz z napływem ludności rozwinął się nowy ruch religijny - luteranizm.
Przybyły z Holandii Wilhelm van der Voldergrandt w roku 1535 otworzył gimnazjum. Gimnazjum było ośrodkiem krzewienia oświaty i popularyzacji luteranizmu.
W tym miejscu warto dodać, iż już kilkadziesiąt lat wcześniej Łukasz Watzenrode (1447 - 1512) - biskup warmiński i wielki mecenas sztuki i nauki - miał w planach powołanie w Elblągu uniwersytetu. Niewątpliwie świadczy to o randze miasta, która była w owych czasach bardzo duża. Watzenrode - początkowo uchodzący za zwolennika niezależności Warmii od Polski - (podobnie jak jego poprzednik Tungen) - z czasem dążył do uściślenia związków między tymi ziemiami, a ograniczenia roli Gdańska, stanów pruskich oraz - przede wszystkim - zakonu krzyżackiego. Miał w planach silną pozycję Elbląga - stąd jego marzenie o uniwersytecie w Elblągu; marzenie niestety nie zrealizowane... W Rzymie Watzenrode podważał podstawy prawne istnienia państwa krzyżackiego, jak również podejmował starania (wspólnie z Filipem Kallimachem) o przeniesienie Krzyżaków na Podole.
W 1598 r. rektor Jan Mylius przeprowadził reformę elblaskiego gimnazjum, które zostało podniesione do rangi gimnazjum akademickiego. Rozszerzono wtedy zakres nauki języków: polskiego, niemieckiego, łaciny, greki oraz filozofii i teologii.
Przełomem w dziejach miasta była agresja króla szwedzkiego Gustawa II Adolfa na Polskę. W dniu 14 lipca 1626 roku Elbląg został poddany Szwedom. Władzę administracyjną powierzono w 1631 roku gubernatorowi Prus Królewskich, kanclerzowi o nazwisku Axel Oxesntiern. Okupacja szwedzka negatywnie wpłynęła na miasto. Mimo pozwolenia króla szwedzkiego na bicie od 1627 roku własnej monety miasto nie rozwijało się. Ludność zmuszono do finansowania budowy wałów obronnych i fos oraz wysokich kontrybucji. Szwedzkie działania wojenne zakończone 6-letnim pokojem zawartym w 1629 roku Altmarku (Starym Targu) pozostawiały w szwedzkich rękach Elbląg i inne porty bałtyckie. Szwedzi okupowali tereny do zawarcia rozejmu w 1635 roku w Sztumskiej Wsi.
| |
|
